इतिहासाची पाने आणि संवर्धनाचा ध्यास जपणारी भांडारकर प्राच्यविद्या संशोधन संस्था
८ फेब्रुवारी... भारतीय विज्ञानाचा दिवस, पण माझ्यासाठी हा दिवस भारतीय 'ज्ञानपरंपरेच्या' संवर्धनाला समजून घेण्याचा ठरला. सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठाच्या पत्रकारिता विभागाचा विद्यार्थी म्हणून, आमचे अतिथी प्राध्यापक अजय जोशी सर यांच्या मार्गदर्शनाखाली आम्ही भांडारकर प्राच्यविद्या संशोधन संस्थेला (BORI) भेट दिली.
एक समाज कार्यकर्ता आणि ज्ञानाचा उपासक म्हणून, ज्ञानाचं जतन कसं केलं जातं हे पाहणं माझ्यासाठी केवळ एक शैक्षणिक सहल नव्हती, तर तो एक समृद्ध अनुभव होता.
ज्ञानाच्या वारशाचे 'रक्षक'
संस्थेत पोहोचल्यावर 'मनुस्क्रिप्ट कीपर' निखिल गडगीळ सरांनी आमचं स्वागत केलं. त्यांच्या बोलण्यातून या संस्थेचा १०० वर्षांहून अधिक काळचा देदीप्यमान इतिहास उलगडला. ६ जुलै १९१७ रोजी रामकृष्ण गोपाळ भांडारकर यांच्या स्मरणार्थ स्थापन झालेली ही संस्था आज दक्षिण आशियातील हस्तलिखितांचा सर्वात मोठा खजिना सांभाळत आहे.
तिथे दाखवण्यात आलेल्या माहितीपटांमधून हस्तलिखितांच्या निर्मितीची प्रक्रिया समजली. प्राचीन काळी ताडपत्रांवर (Palm Leaves) किंवा हाताने बनवलेल्या कागदावर विशेष शाईने लिहिण्यासाठी किती संयम आणि कौशल्याची गरज असायची, हे पाहून मी थक्क झालो.
वृत्तपत्रविद्या व संज्ञापन विभागाचे विद्यार्थी भेटीदरम्यान
महाभारताची 'क्रिटिकल एडिशन' आणि जागतिक वारसा
BORI चं सर्वात मोठं यश म्हणजे 'महाभारताची चिकित्सक आवृत्ती'. १९१९ मध्ये सुरू झालेलं हे काम पूर्ण व्हायला तब्बल ४७ वर्षे लागली! यावरूनच इथल्या संशोधकांच्या चिकाटीची कल्पना येते. संस्थेकडे १,२५,००० हून अधिक पुस्तके आणि २९,००० हस्तलिखिते आहेत. यात 'शहानामा' हे पर्शियन महाकाव्य आणि महाराष्ट्रातील सर्वात जुने हस्तलिखित पाहण्याचा योग आला.
संवर्धनाची प्रयोगशाळा: तंत्रज्ञान आणि परंपरेचा संगम
या भेटीतला सर्वात महत्त्वाचा भाग म्हणजे 'कन्झर्व्हेशन लॅबोरेटरी'. जुनी, ठिसूळ झालेली पाने कशी शास्त्रशुद्ध पद्धतीने (Deacidification) वाचवली जातात, हे आम्ही प्रत्यक्ष पाहिलं.
आजच्या डिजिटल युगात BORI ने पाऊल टाकत 'डिजीटायझेशन'वर भर दिला आहे. सी-डॅक (C-DAC) च्या मदतीने हजारो दुर्मिळ पुस्तके स्कॅन केली जात आहेत, जेणेकरून जगभरातील संशोधकांना ती घरबसल्या उपलब्ध होतील. हा 'डिजिटल लायब्ररी' प्रकल्प पाहून खूप आनंद झाला, कारण ज्ञान हे सर्वांसाठी खुलं असलं पाहिजे यावर माझा विश्वास आहे.
काही रंजक गोष्टी
भेटीत समजलेली एक गोष्ट मनाला शिवून गेली, ती म्हणजे इथली हस्तलिखिते ठेवण्याची जुनी लाकडी कपाटे कैद्यांनी बनवलेली होती. तसेच निजाम गेस्ट हाऊसच्या उभारणीसाठी मीर उस्मान अली खान यांनी दिलेली मदत, हे सर्व या संस्थेच्या सर्वसमावेशक इतिहासाची साक्ष देतात.
माझे विचार (Personal Reflections)
ही भेट संपवून बाहेर पडताना आम्ही सर्व मित्रांनी एक ग्रुप फोटो काढला. पण कॅमेऱ्यात फक्त चेहरे कैद झाले होते, मनात मात्र तो अमूल्य वारसा साठवला गेला होता.
आपल्या समृद्ध वारशाचे जतन करणे ही केवळ सरकारची जबाबदारी नाही, तर ती आपलीही आहे. पत्रकारितेचा विद्यार्थी म्हणून मला वाटतं की, अशा संस्थांमधील संशोधनाला लोकांपर्यंत पोहोचवणं हे आमचं कर्तव्य आहे. 'शिक्षणगंगा' चालवताना मला नेहमी वाटतं की, भविष्य घडवण्यासाठी आपल्या 'मुळांना' विसरून चालणार नाही. आणि ही 'मुळे' भांडारकर संस्थेसारख्या ठिकाणी अत्यंत सुरक्षित आहेत.
