रेषांमधली 'निर्भीडता' आणि कलेचा 'रियाज' म्हणजे व्यंगचित्रकार आलोक
सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठाच्या पत्रकारिता विभागातील ते सेमिनार हॉल... खडूचा तो ओळखीचा गंध आणि वातावरणात साचलेली एक प्रकारची वैचारिक उत्सुकता. निमित्त होतं पुणे मॅनेजमेंट असोसिएशन आणि विद्यापीठाने आयोजित केलेल्या एका विशेष सत्राचं, जिथे प्रसिद्ध व्यंगचित्रकार आलोक आपल्याशी संवाद साधणार होते.
एक कार्यकर्ता आणि शिक्षणाच्या क्षेत्रात काम करणारा विद्यार्थी म्हणून, मी नेहमीच 'अभिव्यक्तीच्या विविध माध्यमांचा' शोध घेत असतो. पण या सत्राने मला शिकवलं की, एक साधी रेषा सुद्धा इतिहासाचा आरसा असू शकते.
संवादादरम्यान श्री अलोक यांच्यासोबत चे छायाचित्र
'डिग्निफाईड इरिव्हरन्स': आदरातिथ्य जपून केलेला प्रहार
आलोक यांनी जेव्हा बोलायला सुरुवात केली, तेव्हा त्यांच्या बोलण्यात त्यांचे गुरू आर. के. लक्ष्मण यांचा उल्लेख आला. त्यांनी दिलेला 'डिग्निफाईड इरिव्हरन्स' (Dignified Irreverence) हा मंत्र मला खूप भावला. याचा अर्थ असा की-तुमची विनोदबुद्धी किंवा तुमची टीका ही टोकदार आणि निर्भीड हवी, पण ती कधीही ओंगळवाणी किंवा केवळ स्वस्त लोकप्रियतेसाठी कुणाचा अपमान करणारी नसावी.
माझ्या 'शिक्षणगंगा' प्रवासात मी नेहमीच 'एम्पथी' (सहानुभूती) बद्दल बोलतो. आलोक यांच्याकडून मला समजलं की, व्यंगचित्रकाराकडे पेन्सिलसोबतच एक भक्कम 'नैतिक होकायंत्र' (Moral Compass) असणं किती गरजेचं आहे. टीका करतानाही समोरच्याचा सन्मान जपणं, हीच खरी लोकशाहीची मूल्यं आहेत.
इतिहासाचं 'शॉर्टहँड' आणि सामाजिक भान
युरोपातील उपहासकारांपासून ते बाळासाहेब ठाकरे यांच्या शैलीपर्यंतचा प्रवास त्यांनी शब्दांतून आणि कागदावरच्या रेषेतून उलगडला. त्यांनी सांगितलं की, एक व्यंगचित्र म्हणजे केवळ एक विनोद नसून तो 'सामान्यांचा आवाज' असतो. ज्या गोष्टी मोठ्या बातम्या सांगू शकत नाहीत, त्या एका रेषेतून मांडता येतात.
अटलबिहारी वाजपेयी असोत की गांधीजी, प्रत्येक नेत्याची शरीरबोली आणि त्या काळाचा 'मूड' व्यंगचित्रात कसा उतरवला जातो, हे पाहताना मला जाणवलं की, सामाजिक बदल घडवण्यासाठी सूक्ष्म निरीक्षण किती आवश्यक असतं.
कलेचा 'रियाज' आणि ध्येयाप्रती शिस्त
आलोक यांनी कलेला शास्त्रीय संगीताच्या 'रियाजा'ची जोड दिली. ते म्हणाले, "सराव म्हणजे केवळ टॅलेंट वाढवणं नव्हे, तर सत्तेच्या सवयी आणि सामान्य माणसाच्या संघर्षाला समजून घेण्याची ती एक पद्धत आहे." त्यांनी विद्यार्थ्यांना सांगितलं की, सुरुवातीला नकला कराव्या लागतात, पण हळूहळू आपली स्वतःची स्वतंत्र 'शैली' निर्माण झाली पाहिजे.
हा विचार मला माझ्या शैक्षणिक वाटचालीशी मिळताजुळता वाटला. आपण इतरांकडून शिकतो, पण शेवटी आपली स्वतःची कृती आणि आपले विचार हेच आपली ओळख निर्माण करतात.
कोरा कागद आणि न बोलणारे शब्द
सत्राच्या शेवटी त्यांनी जेव्हा प्रत्यक्ष चित्रं काढायला सुरुवात केली, तेव्हा काही मोजक्या आणि आत्मविश्वासपूर्ण रेषांमधून एक चेहरा जिवंत झाला. त्यांनी सांगितलं की, शब्दांशिवाय (Captionless) काढलेलं व्यंगचित्र हे सर्वात प्रभावी असतं, कारण तिथे पाहणाऱ्याला आपलं डोकं वापरावं लागतं. कलाकार आणि प्रेक्षक यांच्यातला हा एक उच्च दर्जाचा बौद्धिक संवाद असतो.
माझ्यासाठीची शिदोरी (Personal Takeaways)
हे सत्र संपवून बाहेर पडताना माझ्या डोक्यात काही विचार चक्रावत होते:
- निरीक्षणाची शक्ती: समाज बदलण्यासाठी आधी तो सूक्ष्मपणे 'पाहता' आला पाहिजे.
- संवाद: कधीकधी कमी शब्दांत (किंवा न बोलताही) खूप मोठा संदेश देता येतो.
- सातत्य: यश हे एका रात्रीत मिळत नाही, त्यासाठी 'रियाज' (Practice) अनिवार्य आहे.
आलोक यांच्या पेन्सिलने मला फक्त चित्र पाहायला नाही, तर जगाकडे अधिक डोळसपणे आणि न्यायाच्या भूमिकेतून पाहायला शिकवलं. विकसित भारताच्या दिशेने जाताना, आपल्याला अशाच 'निर्भीड' पण 'सभ्य' विचारांची गरज आहे.
टीप - फिचर्ड मधील फोटो हे द ब्रिज क्रॉनिकल या वेबसाईट वरून घेतला आहे.